Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) blog sayfasında yayımlanan 'Reel Sektörün Döviz Talebi Gelişmeleri' başlıklı analiz, 2021 Ocak-2025 Mayıs dönemini kapsıyor. Analizde, firmaların döviz gelirlerini biriktirme eğiliminin zayıfladığına dair bulgular yer alıyor.
TCMB'NİN ANALİZİ
Analizi, TCMB Piyasalar Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Süleyman Kutalmış Özcan, Yapısal Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü Müdürü Kadir Gürci, Piyasalar Genel Müdürlüğü Uzman Yardımcısı Ömer Faruk Karaahmetoğlu ve Yapısal Ekonomik Araştırmalar Genel Müdürlüğü Uzman Yardımcısı Muhammed Furkan Erdoğan hazırladı. Analizde, firmaların döviz talebini etkileyen faktörler arasında ithalat ödemeleri, finansal yükümlülükler, kur oynaklığına karşı korunma ve yatırım tercihleri sayılıyor. Bu faktörlerin belirlenmesinin, finansal istikrar ve para politikası açısından önemine dikkat çekiliyor.
DÖVİZ MEVDUATI ORANI
Analizde, yabancı para (YP) mevduatlarının toplam mevduat içindeki payının, firmaların döviz talebinin önemli bir göstergesi olduğu belirtiliyor. 2023 Haziran'ındaki yüzde 60,7'lik oran, 2025 Haziran'ında yüzde 35'e geriledi. Bu gerilemenin, firmaların döviz biriktirme eğiliminde azalmaya işaret ettiği, ancak reel sektörün yavaşlayan döviz talebinin akım verilerinde daha net görüldüğü ifade ediliyor. Firma bazında döviz akımının hesaplanmasında, spot ve vadeli piyasalardaki işlemler, dış ticaret kaynaklı net döviz gelirleri ve YP cinsi kredi kullanım ve geri ödemeleri dikkate alınıyor. Döviz akımının pozitif olması döviz biriktirmeyi, negatif olması ise mevcut stokun azalmasını gösteriyor. 2021 Ocak-2025 Mayıs dönemi incelendiğinde, firmaların döviz gelirlerini biriktirme eğiliminin zayıfladığı sonucuna varılıyor.
NET İHRACATÇILAR VE İTHALATÇILAR
Analize göre, döviz akımındaki zayıflama, net ihracatçı firmalardan kaynaklanıyor. Sıkılaşma döneminde ihracat ve YP kredi kullanımının artmasına rağmen, döviz akımının azalması, net ihracatçı firmaların döviz satışlarının arttığını gösteriyor. Net ithalatçı firmaların döviz akımı ise negatif ve yatay seyrediyor. Bu durum, net ithalatçı firmaların döviz ihtiyacının önceki dönemlerle benzer şekilde devam ettiğini gösteriyor. Reel sektör, son bir yıldır net döviz satıcısı konumunda. Bu eğilim, mart ayından sonra yavaşlasa da devam ediyor. Ancak, net ithalatçı firmaların reel sektörün döviz alımlarındaki payı artıyor; 2021 Ocak-2023 Mayıs dönemindeki yüzde 57'lik oran, parasal sıkılaşma döneminde yüzde 65'e yükseliyor. Son dönemdeki döviz talebinde, firmaların ithalat kaynaklı ihtiyaçlarının daha belirleyici olduğu belirtiliyor. Son 12 ayda döviz alımı, döviz satımından fazla olan sektörler incelendiğinde, en yüksek payın enerji sektörleri, otomobil ticareti, demir-çelik, kimya ve telekomünikasyon gibi ithalatçı sektörlerde olduğu görülüyor. Özetle, parasal sıkılaşma döneminde firmaların döviz biriktirme davranışında ve döviz talebinde net bir değişim gözleniyor. Net ihracatçı firmalar finansal sisteme döviz arz ederken, net ithalatçı firmalar uzun dönem ortalamasına yakın bir döviz talebi gösteriyor. Yakın dönemdeki döviz alımlarında ise net ithalatçı firmaların dış ticaret ödemeleri belirleyici oluyor. Bu durum, net ihracatçı firmaların döviz arzına yaptığı katkının sürdüğüne işaret ediyor.
