Çin'in en batısında yer alan Sincan eyaletindeki Hotan Nehri, dünyanın en zengin nefrit yataklarına ev sahipliği yapmasıyla biliniyordu. Ancak kontrolsüz madencilik faaliyetleri bu eşsiz doğal kaynağı tehdit edince, bölgede yeni ve sıkı kısıtlamalar devreye girdi. Binlerce yıldır Çin kültürünün ayrılmaz bir parçası olan ve 'erdem'in sembolü olarak kabul edilen yeşim taşının ana kaynağı olan bu nehirler, artık ekolojik bir iyileşme sürecine tabi tutuluyor.
NEHRİN DİPTEN ÇIKAN YEŞİL ALTIN SERTİFİKASI
Çin medeniyetinde 'paha biçilmez' olarak görülen nefrit, günümüzde yaklaşık 30 milyar dolarlık devasa bir pazar hacmine ulaşmış durumda. Hotan Nehri ve ona can veren Beyaz ve Siyah Yeşim nehirleri, sularında barındırdığı iri nefrit bloklarıyla meşhur. Bölgedeki yerel madencilerin ifadelerine göre, nadir bulunan ve yüksek kalitedeki tek bir yeşim parçasının değeri tam 212 bin dolara (yaklaşık 1 milyon yuan) ulaşabiliyor. Tarih boyunca yerel Uygur halkı tarafından pek önemsenmeyen bu maden, 1990'lardan itibaren Çin'in doğusundaki devasa talebi karşılamak üzere büyük bir ekonomik patlama yaşadı. 'Yeşim hücumu' olarak adlandırılan bu dönemde, yeşimin gram fiyatı altını bile geride bıraktı. Ancak bu doymak bilmez iştah, nehir yatağındaki değerli rezervlerin hızla tükenmesine ve bölgenin hassas ekolojik dengesinin bozulmasına yol açtı.
EKOLOJİK YIKIM UYARISI VE RADİKAL KARARLAR
Uluslararası Gemoloji Derneği (IGS) uzmanları, piyasada 'yeşim' adıyla anılan iki farklı mineral türü olduğunu vurguluyor. Hotan bölgesinde çıkarılan ve antik çağlardan beri kullanılan tür nefrit iken; Çin'e 18. yüzyılda Myanmar'dan giren tür ise jadeit olarak biliniyor. Hotan nefriti, asbestle yapısal benzerlik taşımasına rağmen sağlık riski barındırmayan, son derece dayanıklı ve lifli yapısıyla öne çıkıyor. Nehir yataklarındaki rezervlerin gözle görülür şekilde azalması ve ağır iş makinelerinin bölgedeki eşsiz vaha ekosistemine verdiği zarar üzerine Sincan hükümeti harekete geçti. 2007 yılından itibaren nehir boyunca tüm ticari kazı lisansları iptal edildi. Yetkililer, bölgedeki ekosistemin kendini yenileyebilmesi için bireysel ve ticari madencilik faaliyetlerinin tamamen durdurulduğunu, gelecekteki tüm çalışmaların ise yalnızca sıkı devlet denetimi altında ve 'düzenli' bir şekilde yürütüleceğini bildirdi.