Arizona Üniversitesinde yürütülen yeni bir araştırma, Ay'ın güney kutbunda yaklaşık 4,3 milyar yıl önce meydana gelen devasa bir çarpışmanın, uydunun Dünya'dan görünen ve görünmeyen yüzleri arasındaki jeolojik farklılıkları nasıl ortaya çıkardığını aydınlatıyor.
GÜNEŞ SİSTEMİNİN EN BÜYÜK ÇARPMA KRATERİ
Jeffrey Andrews-Hanna liderliğindeki çalışma, Ay'ın güney kutbunda yer alan Güney Kutbu-Aitken (SPA) havzasını mercek altına alıyor. Kuzey-güneyde yaklaşık bin 900, doğu-batıda ise bin 600 kilometre uzunluğa sahip bu havza, Güneş Sistemi'ndeki en büyük çarpışma kraterlerinden biri olarak kabul ediliyor. Araştırmacılar, havzanın elips şeklinin, çarpışı gerçekleştiren asteroidin yüzeye dik değil, açılı bir şekilde çarptığına işaret ettiğini belirtiyor. Andrews-Hanna ve ekibi, SPA havzasını diğer büyük çarpma alanlarıyla karşılaştırarak, bu tür kraterlerin çarpan gök cisminin hareket yönünde daraldığını ve bir damla veya avokado biçimini aldığını tespit etti. Bu bulgu, asteroidin güneyden değil, kuzeyden gelerek güney yönüne doğru çarptığı yönündeki önceki varsayımları değiştiriyor. Andrews-Hanna, "Bu, Artemis görevlerinin havzanın çarpma yönüne denk gelen kenarına ineceği anlamına geliyor. Burası, Ay’daki en büyük ve en eski çarpma havzasını incelemek için en uygun yer; zira Ay’ın iç katmanlarından fırlayan malzemenin büyük bölümü burada birikmiş olmalı" ifadelerini kullandı.
AY'IN İKİ YÜZÜ ARASINDAKİ GİZEM ÇÖZÜLÜYOR
Bilim insanları, genç Ay'ın küresel bir magma okyanusuyla kaplı olduğunu ve bu tabaka soğudukça ağır minerallerin batıp hafif minerallerin yüzeye çıkarak kabuğu oluşturduğunu düşünüyor. Potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor gibi elementlerin, magma okyanusunun en son katılaşan kısımlarında yoğunlaştığı biliniyor. Bu elementlerin Ay'ın Dünya'dan görünen yüzeyinde neden daha fazla olduğu uzun süredir merak konusuydu. Araştırmaya göre, magma okyanusu katılaşırken mantoyla kabuk arasında sıkışan ince katman, ısı üreterek yakın yüzeyde güçlü volkanik etkinliklere yol açtı ve Dünya'dan görülen koyu renkli düzlükleri oluşturdu. Andrews-Hanna, "Ay’ın yer kabuğu, Dünya’ya bakan yakın yüzeyine göre uzak yüzünde çok daha kalın. Teorimize göre kabuk uzak tarafta kalınlaştıkça, altındaki magma okyanusu yanlara doğru sıkışarak tıpkı bir tüpten sıkılan diş macunu gibi akmış ve büyük bölümü yakın yüze toplanmış" açıklamasını yaptı. Yeni çalışma, SPA havzasının batı kenarındaki püskürük tabakasının yüksek miktarda radyoaktif toryum içerdiğini, doğu tarafında ise bu unsurun bulunmadığını göstererek bu senaryoyu destekliyor.
ARTEMIS MİSYONLARI KRİTİK VERİLER SAĞLAYACAK
Ay'ın erken tarihine dair pek çok soru hala yanıt beklerken, bilim insanları Artemis astronotlarının toplayacağı örneklerin bu gizemleri çözmede kritik veriler sunacağına inanıyor. Yörüngedeki uzay araçları toryum ve diğer nadir elementleri uzaktan tespit edebilse de, laboratuvar incelemeleri çok daha ayrıntılı sonuçlar verecek. Andrews-Hanna, çalışmanın önemini vurgulayarak, "Bu örnekler dünya genelindeki bilim insanları tarafından incelenecek. Arizona Üniversitesinde bu tür analizler için özel olarak tasarlanmış son teknoloji laboratuvarlarımız var. Artemis sayesinde elimizde hem örnekler hem de kesin kimyasal veriler olacak. Çalışmamız, bu örneklerin Ay’ın erken evrimine dair bugüne kadar düşünülenden bile daha fazla bilgi ortaya çıkarabileceğini gösteriyor" dedi.
